Перейти к содержимому
10 класс
НОВОЕ
Новости
Новости сайта
Тарифы
Беларуская мова 10 класс · § 32

Ужыванне дзеепрыметнікаў і дзеепрыслоўяў, дзеепрыметнікавых і дзеепрыслоўных зваротаў

Содержание
Главное за минуту

У беларускай мове дзеепрыметнікі ўжываюцца з улікам уласцівых ёй спосабаў утварэння, а дзеепрыслоўі абазначаюць дадатковае дзеянне адносна асноўнага. Дзеепрыметнікавыя і дзеепрыслоўныя звароты трэба правільна размяшчаць і выдзяляць на пісьме. Дзеянне, названае дзеепрыслоўем, звычайна мае таго ж выканаўцу, што і дзеяслоў-выказнік.

Что нужно понять

  • У беларускай мове шырока ўжываюцца дзеепрыметнікі незалежнага стану прошлага часу з -л-: пераспелыя ягады, парыжэлыя стагі.
  • Дзеепрыметнікі незалежнага стану цяперашняга часу з -уч-, -юч-, -ач-, -яч- ужываюцца абмежавана, напрыклад ва ўстойлівых зваротах кіруючая роля, рухаючая сіла.
  • Дзеепрыметнікі залежнага стану прошлага часу з -н-, -ен-, -ан-, -т- пашыраныя: пабудаваны дом, вымыты посуд.
  • Формы залежнага стану цяперашняга часу з -ем-, -ім- не характэрныя для беларускай мовы; зваротных дзеепрыметнікаў у яе сістэме няма.
  • У суфіксах дзеепрыметнікаў залежнага стану прошлага часу пішацца адна н: напісаны, зроблены, прынесены. Мужчынскі род мае поўную форму: дом пабудаваны.
  • Назоўнік, які паясняе дзеепрыметнікавы зварот, трэба размяшчаць па-за межамі звароту: алея, абсаджаная ліпамі.
  • Дзеепрыметнікавыя і дзеепрыслоўныя звароты выдзяляюцца коскамі паводле іх размяшчэння і значэння; асобныя ўстойлівыя спалучэнні могуць не адасабляцца.
  • Дзеепрыслоўе абазначае дадатковае дзеянне таго ж выканаўцы, што і асноўнае: Стары ішоў, не зважаючы на наваколле.
  • У безасабовых сказах дзеепрыслоўе можа спалучацца з трэба, варта, неабходна і інфінітывам, але не з формамі відаць, чуваць ці дзеясловамі тыпу вечарэе.
  • Суадносьце трыванне дзеепрыслоўя з парадкам дзеянняў: паліўшы кветкі, дзяўчынкі пайшлі дадому.

Видео

Превью видео по теме «Ужыванне дзеепрыметнікаў і дзеепрыслоўяў, дзеепрыметнікавых і дзеепрыслоўных зваротаў» - Беларуская мова, 10 класс 7:11
Видео доступно после бесплатной регистрации.

Скачать к теме

Материалы по теме доступны после бесплатной регистрации.

Главное по теме

Нарматыўнае ўтварэнне форм, правільнае суаднясенне дзеянняў і пунктуацыйнае афармленне забяспечваюць дакладнасць сказаў са зваротамі.

Ключевые понятия

Дзеепрыметнік Асаблівая форма дзеяслова, якая абазначае прымету прадмета паводле дзеяння.
Дзеепрыслоўе Асаблівая нязменная форма дзеяслова, якая абазначае дадатковае дзеянне.
Дзеепрыметнікавы зварот Дзеепрыметнік з залежнымі ад яго словамі.
Дзеепрыслоўны зварот Дзеепрыслоўе з залежнымі ад яго словамі.
Незалежны стан Стан дзеепрыметніка, звязаны з дзеяннем, якое выконвае сам носьбіт прыметы.
Залежны стан Стан дзеепрыметніка, звязаны з дзеяннем, скіраваным на носьбіта прыметы.

Как это работает

Дзеепрыслоўны зварот адносіцца да іншага выканаўцы, чым выказнік Дадатковае дзеянне памылкова прыпісваецца іншаму прадмету Узнікае сэнсавая і граматычная няўзгодненасць.
Назоўнік трапляе ўнутр дзеепрыметнікавага звароту Парушаецца сувязь паяснёнага слова і звароту Выказванне становіцца ненарматыўным або двухсэнсоўным.
Дзеепрыметнік утвараецца нехарактэрным спосабам Ужываецца форма, не ўласцівая літаратурнай беларускай мове Трэба падабраць нарматыўную форму або перабудаваць сказ.

Что нужно запомнить

  • У дзеепрыметніках тыпу напісаны, зроблены пішыце адну н.
  • Выканаўца асноўнага і дадатковага дзеянняў павінен супадаць, за агаворанымі безасабовымі канструкцыямі.
  • Пры рэдагаванні звароту правярайце і форму слова, і яго месца ў сказе.

Проверь себя

Вопрос 1 из 5

Якая форма дзеепрыметніка натуральная для беларускай літаратурнай мовы?

Дзеепрыметнікі незалежнага стану прошлага часу з суфіксам -л- ужываюцца шырока.
Вопрос 2 из 5

Колькі літар н пішацца ў дзеепрыметніку напісаны?

У суфіксах дзеепрыметнікаў залежнага стану прошлага часу пішацца адна н.
Вопрос 3 из 5

Які варыянт адпавядае норме для мужчынскага роду?

Дзеепрыметнікі мужчынскага роду ў беларускай мове маюць поўную форму з канчаткам -ы.
Вопрос 4 из 5

Якая ўмова неабходная для звычайнага сказа з дзеепрыслоўным зваротам?

Дзеепрыслоўе адносіцца да дзеяння таго ж суб'екта, што і выказнік.
Вопрос 5 из 5

Які сказ не парушае правіла пра выканаўцу дзеяння?

У правільным сказе ідзе і заўважае адна асоба, выражаная займеннікам я.